Mleko, masło, śmietana i twaróg od stuleci budują fundament naszej rodzimej gastronomii. Chociaż dziś sięgamy po nie niemal bezwiednie, na dawnej polskiej wsi nabiał miał status wyjątkowy – bywał towarem wymiennym, luksusem od święta i przedmiotem ludowych wierzeń.
Wigilijne pierogi z białym serem, grzybowa zabielana gęstą śmietaną czy świąteczny sernik wydają się nam oczywiste. Tymczasem historia produktów mlecznych na polskich stołach jest pełna zwrotów akcji: od surowych średniowiecznych postów, przez strach przed czarownicami, aż po archeologiczne odkrycia na Kujawach. O tym, jak nabiał kształtował naszą tożsamość kulinarną, rozmawiam z dr Magdaleną Tomaszewską-Bolałek – kierowniczką Food Studies na Uniwersytecie SWPS, badaczką kultur kulinarnych oraz autorką książek.
Codzienna baza czy odświętny luksus?
Choć mleko i jego przetwory stanowiły fundament słowiańskiego jadłospisu, nie każdy wyrób trafiał do domowej miski na co dzień. Gospodarność wymagała kalkulacji, dlatego część najbardziej wartościowych produktów pełniła funkcję towaru wymiennego, a na własny stół wracała dopiero przy wyjątkowych okazjach.
– Nabiał na ziemiach polskich był zawsze ważnym elementem diety. Słowianie używali w kuchni mleka, masła, śmietany, twarogu, a także maślanki czy serwatki. Wśród jadanych specjałów było też zsiadłe mleko. Rozlewano je do naczyń, a potem czekano, aż naturalnie skwaśnieje. Zsiadłe mleko podawano ponadto jako dodatek do różnych dań, a także robiono z niego twaróg. Nabiał miał również szerokie zastosowanie w medycynie ludowej i praktykach magicznych. Trzeba jednak pamiętać, że produkty nabiałowe, w szczególności masło czy sery, często przeznaczano na sprzedaż. Na stołach gościły głównie podczas ważnych uroczystości – wyjaśnia dr Magdalena Tomaszewska-Bolałek.
Symbol dostatku i ochrona przed złym okiem
Obfitość mleka w komorze była na dawnej wsi najlepszym dowodem na to, że gospodarstwu dobrze się powodzi. Z dobrobytem wiązał się jednak ciągły lęk przed jego utratą, a winą za zepsuty nabiał obarczano siły nieczyste.
– Mleko to symbol płodności, życia, dostatku, a także czystości. Jeżeli nie brakowało w gospodarstwie nabiału, znaczyło to, że ludziom się dobrze powodzi. Ale nabiał był też materią bardzo delikatną i wrażliwą zarówno na czary, jak i złe oko. W Polsce wierzono, że czarownice szkodzą krowom, sprawiają, że dają one mało mleka, że samo mleko się szybko psuje i nieprzyjemnie smakuje. Z tego też względu praktykowano wiele zabiegów mających chronić zarówno zwierzęta, jak i same produkty – dodaje ekspertka.
Wigilijny post i ewolucja świątecznego stołu
Dzisiaj trudno wyobrazić sobie bożonarodzeniowe menu bez pierogów z twarogiem, grzybowej ze śmietaną czy maślanych ciasteczek. Tymczasem z perspektywy historycznej obecność produktów mlecznych 24 grudnia jest zjawiskiem stosunkowo młodym, wynikającym ze stopniowego łagodzenia dawnych nakazów kościelnych.
– Bardzo dawne posty były wyjątkowo restrykcyjne. Nie jadano wtedy nie tylko mięsa, lecz także nabiału i jaj. To, co pojawiało się na stołach, w dużej mierze zależało od epoki oraz regionu. W średniowiecznej Polsce post był przestrzegany znacznie ściślej niż w XX wieku. W XIX stuleciu w domach chłopskich kolacje postne zazwyczaj przygotowywano bez nabiału, natomiast w mieszczańskich wiele zależało od zwyczajów panujących w danym domu. Kościół zaczął łagodzić przepisy dotyczące spożywania nabiału w czasie postu na przełomie XIX i XX wieku – tłumaczy ekspertka.
Fenomen zabielania polskich zup i sosów
Dodanie łyżki gęstej śmietany do gorącego barszczu czy sosu grzybowego to dla nas odruch, ale dla wielu obcokrajowców stanowi jedno z największych dziwactw i wyróżników naszej kuchni. Praktyka ta ma swoje uzasadnienie w dawnych recepturach i polskiej skłonności do konkretnych profili smakowych.
– Stanisław Czerniecki, autor Compendium Ferculorum, najstarszej w pełni zachowanej polskiej książki kucharskiej, pisał, że śmietaną z octem winnym, migdałami i chrzanem doprawia się comber. Była też składnikiem potrawy z rakami w botwinie czy na przykład ze sztokfiszem. U Ćwierczakiewiczowej znajdziemy barszcz ze śmietaną czy zupę ogórkową, a także dużo deserów: ryż ze śmietaną, naleśniki ze śmietaną oraz sago ze śmietaną. Zabielano też dania kuchni chłopskiej, np. żury. Działanie to wynikało zarówno z dostępności produktu, jak i jego właściwości (śmietana jest tłustsza niż np. mleko, przez co bardziej odżywcza). Nie bez znaczenia było też upodobanie do smaku kwaśnego (barszcze, żury, kiszonki). Dodatkowo śmietaną można zagęścić danie i złagodzić inne smaki, np. słony – podkreśla badaczka.
Maślane wypieki jako oznaka święta
Na co dzień w kuchni dominowały tłuszcze tańsze i łatwiej dostępne, takie jak smalec czy oleje tłoczone na zimno. Kiedy jednak nadchodziło Boże Narodzenie, sięgano po masło, które całkowicie zmieniało strukturę i aromat domowych ciast.
– Masło było produktem luksusowym zwłaszcza na wsi. Stąd też jego dodatek automatycznie podnosił rangę wypieków. Poza masłem świąteczne słodkości zazwyczaj jeszcze były robione z dodatkiem jaj – zauważa ekspertka.
Trudno o bardziej charakterystyczne ciasto na polskich stołach bożonarodzeniowych niż sernik. Choć jego korzenie lubimy wiązać z wielkimi wydarzeniami historycznymi, droga tego wypieku na nasze stoły była znacznie dłuższa, a sama nazwa oznaczała kiedyś kogoś zupełnie innego.
– Według anegdot ciasto rozpowszechniło się za czasów króla Jana III Sobieskiego, który, powracając do kraju, przywiózł ze sobą (lub ktoś z jego poddanych) recepturę na sernik wiedeński. Ale w książkach kucharskich wypiek zaczął się pojawiać częściej dopiero w XIX wieku. W prawdzie samo słowo sernik znane było już w XVI wieku, ale wtedy oznaczało osobę zawodowo wyrabiającą sery. W kontekście wypieku używane jest od XIX wieku. Wcześniej znano arkas – mleczny deser staropolski, uznawany czasem za pierwowzór sernika; pieczono też placki z serem i taki przepis zaprezentowała Maria Śleżańska, autorka Kucharza wielkopolskiego – przypomina rozmówczyni.
Polska kolebką serowarstwa?
Choć dziś twaróg traktujemy jak zwykły, codzienny produkt, w wielu zakątkach świata w takiej formie jest niemal nieznany. Tymczasem nasza miłość do białego sera ma korzenie sięgające tysięcy lat.
– Mało osób wie, że Polska jest kolebką serowarstwa. Według badań archeologicznych najstarsze naczynie ceramiczne z dziurkami, służące prawdopodobnie do wyrobu twarogu, datowane jest na blisko szóste tysiąclecie przed naszą erą i pochodzi z Kujaw z gminy Brześć Kujawski. Dodatkowo warto wspomnieć o upodobaniu do smaku kwaśnego – wyjaśnia dr Magdalena Tomaszewska-Bolałek.
Jeden składnik, który zdefiniował smak świąt
Gdy trzeba było zamknąć esencję dawnej, bożonarodzeniowej kuchni w jednym produkcie mlecznym, wybór pada na ten, który najlepiej oddawał przejście od surowego postu do radosnego świętowania.
– Myślę, że byłoby to masło. Po postnej wigilii przychodził czas i na mięso i na słodkie wypieki, a te trudno sobie wyobrazić bez masła – podsumowuje ekspertka.
Historia nabiału na polskich stołach pokazuje, jak mocno kuchnia splata się z ekonomią, religią i codziennym życiem. Produkty, po które dziś sięgamy w sklepie bez zastanowienia, przez wieki wyznaczały kalendarz świąt, decydowały o statusie gospodarza i budowały smaki, z których słyniemy do dziś.